منصور سيد سجادى
27
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى )
اجتماعى ، فرهنگى و اقتصادى سرزمينهاى گوناگون را با يكديگر مقايسه مىكند . از طريق كتاب مقدسى اين امكان وجود دارد كه اوضاع قضايى يا حلقههاى روشنفكرى شهرها و سرزمينهاى اسلامى را شناخت و از اين طريق به بازسازى محيط تاريخى - جغرافيايى سرزمينهاى اسلامى در سدهء چهارم هجرى دست يافت . با وجود اين محسنات ، لازم به تذكر است كه در كار مقدسى برخى اوقات اخبار و اطلاعات متناقض و پيچيدهاى ديده مىشود و دامنهء اين تناقضگويىها گاهى به جايى مىرسد كه خواننده را به شك وامىدارد كه آيا خود وى واقعا به اين سرزمينها سفر كرده يا در برخى اوقات تنها به بازگويى شنيدهها و روايات منقول از ديگران پرداخته است ؟ چنان كه بعدا خواهيم ديد ، در اين مورد خاص يعنى در مورد شهر مرو ، تناقضات موجود در كتاب مقدسى بسيارند و البته مىتوان تصور كرد كه مقدسى پس از جمعآورى اطلاعات لازم و در هنگام تحرير كتاب خود ممكن است دچار تخليط و تناقضگويى شده باشد يا حتى بر اثر تغييرات وضعيت روحى كه طى زمانهاى مختلف بر وى عارض شده است ، گاهى اطلاعات خود را به صورتى و گاهى به صورت ديگرى نقل كرده است . چهار كتاب ديگر در دوران اسلامى وجود دارند كه در بازسازى تاريخ و جغرافياى سرزمينهاى اسلامى - و در اين مورد خاص در بازسازى جغرافياى تاريخى مرو - از اهميتى خاص برخوردارند . هرچهار كتاب مورد اشاره به صورت « دانشنامه » و دايرة المعارف تنظيم و نوشته شدهاند . نويسندهء نخستين دايرة المعارف ياقوت حموى است و چنان كه از متن كتابش 33 پيداست ، خود در سرزمينهاى اسلامى به گشت و گذار پرداخته و در زمان تجاوز مغولان در كتابخانههاى شهر مرو مشغول جمعآورى اطلاعات و اخبار لازم براى نوشتن دايرة المعارف بزرگ خود بوده است 34 . كتاب ياقوت ، فرهنگ و دانشنامهء جغرافيايى بشمار مىرود كه در آن نام ، موقعيت جغرافيايى كشور ، شهر و نيز ساير اطلاعات مفيد مربوط به آن سرزمين آمده است . يكى از خصوصيات خوب كتاب ياقوت نظم و الفبايى بودن آن و دقت در ثبت اسامى و نام اماكن است كه آن را از كتابهاى مشابه ديگر خود ممتاز مىسازد . نويسندهء دومين